Datastory programmering WO2 herinneringsveld

Welke publieksactiviteiten programmeert het WO2 herinneringsveld in Nederland? Welke thema’s komen aan bod? En welke vorm hebben deze activiteiten? Als we die informatie in kaart brengen helpt dat bij het identificeren van lacunes, onderbelichte onderwerpen en kansen. Ook kunnen individuele instellingen hun eigen niche beter definiëren ten opzichte van activiteiten elders in het veld of juist overlap zien waarop samenwerking mogelijk is. Met dit in gedachte hebben we bij wijze van proof-of-concept een trend-analyse gemaakt van de programmeringsactiviteiten van 19 instellingen uit het herinneringsveld, van begin 2022 tot begin 2026.

In deze datastory nemen we je mee in een aantal observaties op basis van deze analyse. Bij elke observatie stellen we een reflectievraag, om te laten zien op welke manier deze trend-analyse het gesprek over onze werkzaamheden kan voeden. Graag blijven we met jullie in gesprek over jullie eigen vragen en observaties.

De data bevat 3.592 activiteiten van 19 instellingen uit het veld. Het betreft uitsluitend activiteiten die aangekondigd zijn op de Instagram kanalen van deze instellingen. De data van Instagram betreft het tijdstip van de post, maar daarnaast vooral ‘messy’ data: een ‘caption’ met daarin een omschrijving van de activiteit. Met behulp van een LLM hebben we uit die omschrijvingen de volgende gestructureerde informatie gehaald: het thema van de activiteit, of de activiteit over het slachtoffer of dader perspectief gaat (of over beide of geen van beide), het type activiteit en waar mogelijk de datum of periode van de activiteit. Vervolgens hebben we handmatig een clustering aangebracht in onderwerpen en van type activiteiten.

Om inzichten te halen uit de data hebben we een eenvoudig dashboard ge-”vibe-code”. Dit kan omdat we met publiek toegankelijke data werken en de applicatie slechts een proof-of-concept voor een kleine groep gebruikers is.

Er waren in de data maar een paar clusters te vinden van onderwerpen die als actueel gezien kunnen worden: Israël/Gaza, Oekraïne en vrijheid/democratie. Er zijn vast meer actuele thema’s die langskomen, maar als grotere clusters waren die met onze methode niet te identificeren. Rond de 15% van de activiteiten ging over deze drie themaclusters. Als je vrijheid/democratie uitsluit is dat overigens maar 3%. De actualiteit komt duidelijk minder aan bod in tentoonstellingen, maar vaker in lezingen (36%), in culturele activiteiten (10%: activiteiten als filmvertoningen, spoken word, dansvoorstellingen e.d.) en in gesprek/dialoog (8%: ruim twee keer zoveel als bij het totaal voorkomt).

Figuur 1: onderverdeling van activiteiten naar onderwerp. Eén activiteit kan meerdere onderwerpen hebben.

Voor jongere generaties voelt de Tweede Wereldoorlog steeds verder weg (zie ook Berkel, 2019). Ook mensen met een migratieachtergrond kunnen afstand ervaren tot de Nederlandse WO2-geschiedenis (bijna 30% van de Nederlandse bevolking is zelf in het buitenland geboren of één of beide ouders zijn in het buitenland geboren, bron CBS: 2026). Voor deze doelgroepen haakt de historische informatie onvoldoende aan bij hun dagelijks leven en aan wat ze voorbij zien komen in het nieuws. Liggen hier kansen voor het veld om directer aan te sluiten op de actualiteit en op universele thema’s? Nu vormen verhalen uit de Tweede Wereldoorlog vaak het uitgangspunt, maar zou dit ook omgekeerd kunnen worden? Starten met een actuele gebeurtenis of een universeel thema, waarmee je de aandacht pakt en de relevantie aantoont, en dan pas de paralellen met de geschiedenis trekt?

Veruit de meeste activiteiten vallen onder types waarbij de instelling bepaalde informatie zendt en de bezoekers het voornamelijk passief ontvangen: denk aan lezingen (16%), voorstellingen (6%), tentoonstellingen (35%) en rondleidingen (15%). Slechts 3% van het totale aanbod wordt specifiek aangekondigd als gesprek/dialoog. Dit betekent niet dat activiteiten in deze ‘zendende’ categorieën ook elementen kunnen bevatten die wel interactief zijn, zoals een vraaggesprek aan het eind van een lezing of een interactieve opstelling in een museum. Maar het is in ieder geval duidelijk dat instellingen zichzelf over het algemeen niet profileren als een plek van dialoog.

Figuur 2: 3.592 activiteiten verdeeld over 11 type activiteiten. Eén activiteit kan in meerdere types vallen. 

Hoe zien we onze rol als instellingen? In veel van onze missie statements staat iets als: ‘we dragen bij aan een rechtvaardige samenleving’. Dragen de gekozen vormen en activiteiten hier op een effectieve manier aan bij? Dat is moeilijk meetbaar. Maar dat die rechtvaardige samenleving onder toenemende druk staat in deze tijd is evident. Dialoog en andere vormen van interactie zouden manieren kunnen bieden om bezoekers zelf in gesprek te laten gaan en grotere impact te hebben op de dynamiek in de samenleving.

De Amerikaanse wetenschapper David Bohm schreef over dialoog als een manier om te werken aan gedeelde betekenisgeving. Zonder die samenhang valt de samenleving uit elkaar (Bohm, 2022). Is een toekomst denkbaar waarin WO2-herinneringsplekken bekend staan als plekken waar je een goed gesprek kunt voeren? Wat weerhoudt ons er dan van om vaker de focus te leggen op het voeren van, en faciliteren van gesprekken?

We hebben ook gekeken naar de verdeling in focus van geprogrammeerde publieksactiviteiten tussen slachtofferschap en daderschap. Traditioneel heeft de focus gelegen op het herdenken van slachtoffers en het levend houden van hun verhalen. We zien echter recent ook een verschuiving naar meer aandacht voor daderschap in de media en ook een aantal instellingen legt daar met recente activiteiten meer de focus op. Een belangrijke aanleiding daarvoor is het recente openbaar worden van het Centraal Archief Bijzonder Rechtsplegingen (CABR), breder beschikbaar gesteld (op het moment van schrijven nog niet online, maar wel bij het Nationaal Archief en diverse regionale archieven). Door dit enorme archief is er meer inzage in de daders die tijdens de Tweede Wereldoorlog met de Duitsers collaboreerden: hun achtergrond, motivaties, daden en de impact van hun keuzes op hun families en nabestaanden.

Van de activiteiten gaat slechts 3% voornamelijk over het perspectief van daders (23% over zowel daderschap als slachtofferschap), en waar het over daders gaat, gaat het vooral over militaire thema’s. Ook hier zullen activiteiten die niet expliciet over daders gaan wellicht wel degelijk elementen bevatten die wel aan de daders refereren, maar het lijkt op basis van deze data geen primaire focus. Dit roept ook de vraag op of bezoekers zelf onze instellingen associëren met reflecties op daderschap.

Figuur 3: de onderverdeling van publieksactiviteiten met focus op slachtofferschap of daderschap.

Het eren en herdenken van slachtoffers is duidelijk een belangrijk element geweest tot op de dag van vandaag. Herdenkingsbijeenkomsten, monumenten e.d. staan vaak in het teken van slachtoffers. Arnon Grunberg schreef in een recente lezing: “Abel Herzberg antwoordde op de vraag, hoe te voorkomen dat onze kinderen en kleinkinderen slachtoffers worden, met een wedervraag: hoe te voorkomen dat zij daders worden? […] Die stille wanhoop – dat wij niet weten hoe we kunnen voorkomen dat onze kinderen daders worden – die twijfel, die scepsis zou het begin moeten zijn van het Holocaustonderwijs, het fundament ervan.” (Ter gelegenheid van symposium Onderwijs en Holocaust in Den Haag, 5 februari 2026). Biedt bijvoorbeeld de beschikbaarheid van het CABR een aanleiding om in de programmering vaker stil te staan bij de vraag hoe gewone mensen daders worden en wat dat betekent voor hoe wij onze bezoekers aanspreken?