Terugblik WO2Netwerkdag

In deze deelsessie werd eerst nazipropagandist Max Blokzijl besproken, over wie er binnenkort een podcast verschijnt. Max Blokzijl werkte als journalist in vooroorlogs Berlijn en was in eerste instantie geen nationaalsocialist, maar een liberaal-conservatief en geen fan van Hitler. Toch werd hij langzaam aangetrokken tot het nationaalsocialisme. In zijn populaire radioprogramma ‘Ik was er zelf bij’ vertelde hij positief over nazi-Duitsland. Tijdens de Duitse bezetting speelde hij een centrale rol in de nazificering van de Nederlandse pers. Zijn programma ‘Brandende kwesties’ waarin hij brieven van luisteraars beantwoordde was vanaf mei 1941 zeer populair. Anders dan de eenzijdige Duitse en NSB-propaganda die veel op de radio te horen was, mocht Blokzijl zich ook (beperkt) kritisch uitlaten over de bezetting.

Hij richtte zich niet op de kleine groep overtuigd nationaalsocialisten of de kleine groep uitgesproken tegenstanders, maar juist op de grote meerderheid die nog beïnvloed zou kunnen worden. Dit maakte hem een bijzonder effectief propagandist.

De tweede helft van de deelsessie bracht de discussie over effectieve propaganda naar het heden. De organisatie Justice for Prosperity probeert hedendaagse propagandamethoden bloot te leggen. Zij focussen zich in het bijzonder op kwetsbare groepen die als zondebok worden geselecteerd.

De mechanismen zijn opvallend gelijk: wantrouwen zaaien, rekruteren, een vijand benoemen, een belofte doen en mobiliseren voor actie. Misinformatie, deels onbewust verspreid, deels strategisch ingezet, destabiliseert de sociale cohesie. De oproep: verlies de naïviteit, benoem verdienmodellen achter desinformatie en ga het gesprek aan.

Peggy Brandon bracht in deze sessie een krachtig en persoonlijk verhaal, met voorbeelden vanuit het perspectief van mensen uit toenmalige koloniën op de Tweede Wereldoorlog en met name hoe haar Surinaamse moeder de oorlog herinnerde.

Brandon’s moeder migreerde in 1963 naar Nederland, toen Peggy nog een peuter was. De Tweede Wereldoorlog wordt in Nederland voornamelijk door een Europese lens verteld als een ‘wit’ verhaal van bezetting, verzet en bevrijding. Dit terwijl 500.000 mensen van kleur in de Tweede Wereldoorlog meevochten, zowel aan de kant van de geallieerden als van de As-mogendheden, gedwongen of vrijwillig. Wie de oorlog overleefd had keerde terug naar hun gekoloniseerde moederland zonder enige vorm van dank, hulp of compensatie. Ze droegen bij aan de bevrijding maar kregen zelden een plek in het verhaal.

De ervaringen van mensen uit delen van het Nederlandse koninkrijk (de koloniën) en andere delen van de wereld spelen maar een kleine rol in het algemene narratief. De Tweede Wereldoorlog in Suriname gaat bijvoorbeeld over bauxiet, het Spitfirefonds en gelegerde Amerikaanse troepen. Verhalen die weinig tot niet op Nederlandse scholen of in musea verteld worden.

Ook dekolonisatie is gedeeltelijk een gevolg van de naoorlogse politieke, militaire en economische context. Onafhankelijkheidsbewegingen konden tijdens de Tweede Wereldoorlog aan invloed toenemen en het kolonialisme was niet meer houdbaar voor de kolonisatoren als direct gevolg van de oorlog.

Brandon roept daarom op om de verhalen van de Tweede Wereldoorlog en het kolonialisme als met elkaar verwoven te zien. Voor Oorlogsbronnen.nl en de collectieve herinnering betekent dit een betere representatie van niet-Nederlandse perspectieven en perspectieven van People of Colour.

In deze interactieve paneldiscussie gingen Kees Ribbens, Victor de Boer en Laurens Vreekamp in gesprek over ethiek in digitale representatie: de keuzes waar het WO2-veld tegenaan loopt bij het gebruik van AI, AR/VR/XR en andere digitale vormen.

De panelleden gaven hun inzichten in de huidige mogelijkheden met AI. De representativiteit kwam aan bod en het gebrek daar aan. We bekeken verschillende voorbeelden van historische figuren die tot leven werden gebracht met AI. Dat leidde tot de vraag: is de Tweede Wereldoorlog een moreel ijkpunt wat betreft de inzet van AI?

De panelleden gaven als advies aan de sector: denk niet aan wat AI kan, maar wat jij van AI zou willen. Van daaruit kun je het in gaan zetten. 

Herinner jij je nog de eerste kennismaking met de Tweede Wereldoorlog? Was dat misschien in de klas? Met veel enthousiasme en af en toe een cliché docentengrap namen geschiedenisdocenten Laurin Thole en Koos Sikkema ons mee door een doorsnee lesmethode voor het middelbare onderwijs. De Tweede Wereldoorlog komt daarin aan bod, maar de teksten zijn een droge opsomming van feiten en de afbeeldingen die erbij staan niet meer dan illustratief. Weinig aansprekend, en zoals de zaal kon beamen: dit soort onderwijs blijft niet echt hangen. Daarom begonnen ze het initiatief Bronnen in de klas. Niet alleen over de Tweede Wereldoorlog, maar ook voor andere tijdperken. Hiermee maken ze het voor docenten eenvoudig om in de veelheid aan aanbod geschikte bronnen te vinden om onderwijs aansprekender te maken.

Romée Mulder is educatief medewerker bij het Indisch Herinneringscentrum en heeft samen met een groep docenten en experts (de PLG) de afgelopen jaren hard gewerkt om op onsland.nl het onderwijsaanbod rondom de gedeelde geschiedenis van Nederland en Indonesië te verbeteren. Tijdens deze sessie liet ze lesbrieven en -video’s zien die deze geschiedenis die ver weg voelt dichtbij brengt. Ook zijn er tutorials gemaakt die docenten helpen om thema’s rondom de koloniale geschiedenis bespreekbaar te maken. Het platform is daarnaast een verzamelplek voor onderwijsaanbod van derden.

Ook Oorlogsbronnen.nl heeft sinds kort een onderwijspagina met voorbeeldlessen en een tutorial die docenten handvaten geeft voor het vinden van relevante bronnen waarmee ze de oorlog dichtbij de belevingswereld van leerlingen kunnen brengen. Jesse de Vos vertelde daarnaast over andere educatieve projecten van WO2Net van het afgelopen jaar: een rapport over WO2 in educatie, en meer recent de Didactische toolkit voor onderwijs aan taalzwakke leerlingen.

Martijn Aslander is informatieautonomie-specialist en schrijver van 17 boeken. In zijn nieuwste boek (Informatieautonomie) stelt hij dat de helft van het overheidsgeld voor o.a. onderwijs en zorg is verdwenen in de zakken van IT-leveranciers. De oorzaak is slechte informatiearchitectuur.

Hij stuitte hierop per ongeluk: op zoek naar meer informatie over zijn overgrootmoeder trok hij met behulp van AI-agents in vijf minuten een genealogische lijn door naar het slagveld van Waterloo. Dat zette hem op het spoor van wat hij nu bouwt: een deterministisch archiefsysteem voor WO2-bronnen, gebaseerd op drie principes:

Entiteiten unificeren: van alles maar één. Eén persoon, één locatie, één gebeurtenis over alle archieven heen. Piet de Jong uit Harlingen met geboortedatum X is niet dezelfde als Piet de Jong elders.
Kruisen: archieven worden automatisch binnengehaald en tegen elkaar gehouden: Oorlogsbronnen, Arolsen, Westerbork, OVCG, Nationaal Archief, MI5, doopaktes, huwelijksaktes, geboorteregisters etc.
Bewijslaag: alle conclusies zijn verifieerbaar en navolgbaar.

Het systeem, dat lokaal draait en dus een relatieve lage impact heeft op het milieu, groeit dagelijks en zoekt zelfstandig naar nieuwe interessante ingangen. Nieuwste toevoeging: 413.000 Noord-Hollandse notarisaktes, waarmee vastgoedbezit, familiebanden en sociale structuren over 250 jaar in kaart zijn te brengen. Door verschillende soorten archieven te kruisen kun je nieuwe dingen ontdekken en patronen signaleren.

Aslander legde ook het verschil uit tussen AI chatbots en agentic AI: chatbots gokken, agents vergelijken en trianguleren doordat je ze kunt aanleren aan te geven welke bewijslasten er achter bepaalde stellingen zitten. Hoe vaker een feit gedocumenteerd is, des te groter de kans dat het waar is. Uitzoeken of dat daadwerkelijk klopt, blijft mensenwerk.

Historici moeten uiteindelijk ook zelf de bronnen onderzoeken die níet online te lezen zijn. Het systeem kan dit zoekwerk (welk archief, welk inventarisnummer, welk dossiernummer) enorm verkorten en daarmee efficiënter en productiever maken.

Ter afsluiting was er een live demonstratie: Aslander liet zien hoe hij ter plekke het Zeeuws Archief ophaalt. Zijn systeem begint zelfstandig de website te scrapen, API’s te zoeken en data binnen te halen. De sessie eindigt met de constatering: “We staan aan het begin van een nieuwe manier van zoeken en onderzoeken. Dit werkt gewoon.”

In deze sessie presenteerden Spinque en Norday een verkennend project rond een nieuwe vorm van data-driven storytelling. Centraal stond de vraag: kan AI de redacteur ondersteunen bij het omzetten van historische data naar persoonlijke, interactieve verhalen?

Het project werkte met twee concepten. Vibe coding is een manier van ontwikkelen waarbij je in gewone taal beschrijft wat je wilt bouwen en AI de code genereert. Een Explorable Explanation is een interactieve uitleg waarbij gebruikers actief kunnen ontdekken en doorvragen.

De aanleiding is herkenbaar: de data van oorlogsbronnen.nl is rijk en groeit continu, maar het omzetten naar toegankelijke verhalen is arbeidsintensief. AI kan grote hoeveelheden tekst verwerken en verbanden leggen, maar hallucineert ook en genereert plausibel klinkende maar soms onjuiste informatie.

De sessie toonde drie demo’s. Eerst een chatinterface gekoppeld aan de brondata. Vervolgens een hybride aanpak waarbij betrouwbare elementen van oorlogsbronnen.nl worden gecombineerd met door AI gegenereerde omlijstende tekst. Tot slot een generatieve interface die op maat een interactieve visualisatie produceert als antwoord op een gebruikersvraag.

De deelnemers aan de sessie konden meekijken in de zoektocht naar een betrouwbare manier om met behulp van AI de enorme dataset van Oorlogsbronnen te verkennen. In eerste instantie met in gedachten onderzoekers en redacteuren, maar wie weet daarna ook voor de bezoekers van de website.