Van bron naar verhaal #1: Anne Margot van der Baan & René Kok

Dat ‘fantastisch’ slaat op de brieven die tijdens de Tweede Wereldoorlog aan journalist Max Blokzijl werden geschreven. Blokzijl beantwoordde deze briefschrijvers op de radio in zijn programma Brandende Kwesties. Charmant en vol begrip probeerde hij twijfelaars naar het kamp van de bezetter te trekken. Voor zijn luisteraars hield hij gewiekst zijn lidmaatschap van de NSB lange tijd verborgen.

Wat die brieven zo speciaal maakt, is dat ze een heel goed beeld geven van wat de mensen destijds dachten, in die specifieke tijd, en dus niet achteraf met de kennis van nu. Er zijn immers weinig dagboeken van collaborateurs bewaard gebleven; die werden direct na de oorlog vernietigd omdat niemand met hen geassocieerd wilde worden. Deze brieven zijn dus goud waard.

Ze bieden ons een zeer persoonlijk inkijkje in de levens van de gemiddelde Nederlander en laten zien waar deze zich in de oorlogsjaren druk om maakte. Een man schrijft bijvoorbeeld over zijn zoon die opgepakt is als onderduiker vanwege de arbeidsinzet. De zoon blijkt homoseksueel te zijn en in zijn brief vertrouwt de vader Blokzijl toe dat hij hoopt dat zijn zoon hard aangepakt zal worden. “Blokzijl leest die brief gewoon voor. Interessant, hè?”, zegt Anne Margot, alsof ze de brief weer voor het eerst leest. “Hoe voorkom je dat je een dader wordt? Een hele grote groep mensen heeft de kant van het fascisme gekozen. Dat is een soort schaal waar je langzaam van afglijdt. De normalisering van het kwaad, dat is steeds het uitgangspunt geweest.”

Een belangrijke aanleiding voor het maken van de podcast was het openbaar maken van het CABR (Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging). Dit archief bevat dossiers met in totaal dertig miljoen pagina’s over personen die verdacht werden van collaboratie met de Duitse bezetter. Anne Margot dook er veelvuldig in om meer informatie te vinden over de briefschrijvers en om te achterhalen hoe het deze mensen na de oorlog is vergaan. “Als je nu ‘Max Blokzijl’ intypt bij Oorlog voor de Rechter, dan vind je allerlei archieven over andere mensen, terwijl je voorheen niet wist waar je moest beginnen. Ik heb twee mensen gevonden die op grond van een brief aan Max Blokzijl veroordeeld zijn. Dat had je eerder natuurlijk nooit gevonden.”