Monument Alfonsas Vincentas Ambraziūna, Litouwen

Terugblik directeurenreis Litouwen

24.03.2026

Terugblik directeurenreis Litouwen

Van 4 t/m 7 maart vond de jaarlijkse directeurenreis van de Tweedewereldoorlogsector plaats, georganiseerd door het Nationaal Comité 4 en 5 mei. Christjan Knijff, directeur WO2Net, blikt terug op een indrukwekkende reis, die relevante vragen oproept.

In het desolate landschap in de buurt van de stad Kaunas in Litouwen zijn de verschikkingen invoelbaar die hebben plaatsgevonden bij het Negende Fort. Staand tegenover het 32-meter hoge brutalistische monument van Alfonsas Vincentas Ambraziūnas uit 1984 daalt het besef in wat een vreselijke plek dit is geweest. Een concentratiekamp waar tussen 1941 en 1944 naar schatting 50.000 mensen zijn vermoord, veelal Litouwse Joden.

Diepe indruk

Het is een moment dat diepe indruk op mij maakt, als slotstuk van een rondleiding door het Negende Fort. Dat is een complex dat aan het begin van de twintigste eeuw onderdeel was van een verdedigingslinie. Vervolgens werd het een gevangenis, waarna het aantal gewelddadigheden in omvang en hevigheid snel toenam. Eerst onder de bezetting door Rusland in 1940-1941, daarna door nazi-Duitsland.

Rode draad van repressie

Het blijkt een rode draad te zijn tijdens de directeurenreis van de Tweedewereldoorlogsector naar Litouwen begin maart. Het land is gebukt gegaan onder vele decennia van repressie, waar pas in 1990 een einde kwam. Vergelijkingen met Nederland lopen dan al snel mank. Na de Tweede Wereldoorlog had Litouwen te maken met het zeer gewelddadige Russisch regime onder leiding van Jozef Stalin.

Hoe dat er in de praktijk uitzag, werd expliciet gemaakt in de voormalige KGB-gevangenis in de hoofdstad Vilnius. De rondleiding door het Museum van Bezettingen en Vrijheidsstrijd, zoals het nu heet, liet alle stappen van de gevangenen zien: van aankomst en isoleercel tot martelkamer en executieruimte. Er was ook als bezoeker bij wijze van spreken geen ontsnappen aan. Litouwers hebben er geen moeite mee het gepleegde geweld open en bloot te tonen.

Voorrecht & vragen

De reis maakte daarmee impliciet duidelijk wat een voorrecht het is in Nederland op te groeien en te wonen. Ook vandaag de dag. Want al is Litouwen onafhankelijk, toch is de dreiging van een nieuwe Russische inval groot. Oorlog en repressie zijn daarmee wederom belangrijk maatschappelijk thema’s, zeker sinds de start van de oorlog in Oekraïne.

Dat roept ook voor de deelnemers aan de reis vragen op. In hoeverre kan de Tweede Wereldoorlog in Nederland als afzonderlijke periode herdacht worden? Welke invloed hebben hedendaagse conflicten op onze herinnering? Welke rol heeft ons fysieke en digitale erfgoed daarin? Hoe voeren we daar een constructief gesprek over waarbij meerdere perspectieven aan bod komen?

Historisch bewustzijn

Het zijn vragen die voor Stichting WO2Net relevant zijn en blijven, mede dankzij deze reis georganiseerd door het Nationaal Comité 4 en 5 mei. Relevant voor de stichting zelf, maar uiteraard ook in samenwerking met onze partners zoals bij het nieuwe project Polarisatie & Dialoog, dat in mei van start gaat. Daarin staat niet voor niets de vraag centraal: hoe kan historisch bewustzijn bijdragen aan democratische weerbaarheid, dialoog en morele oriëntatie?

Christjan Knijff – maart 2026